Bloedwaarden voor sporters: welke laat je prikken en hoe lees je ze

Voor de meeste sporters komt een zinvol bloedonderzoek neer op een set van ongeveer tien waarden: je ijzerstatus, één ontstekingswaarde, je bloedsuikerregulatie, vitamine D en een basisbeeld van je schildklier en bloedbeeld. Die set kost bij een prikdienst grofweg enkele tientjes tot ruim boven de honderd euro, je kunt hem zelf aanvragen zonder verwijzing, en de uitslag wordt pas echt bruikbaar als je hem leest in samenhang en tegen je eigen vorige meting.

Deze gids zet op een rij welke waarden dat zijn, wat de labreferentie zegt en waar een functioneel gebied onderbouwd afwijkt, hoe je het onderzoek regelt en hoe je de uitslag leest zonder aan één getal te blijven hangen.

Welke bloedwaarden laat je prikken? De basisset

De onderstaande tabel is de set die bij de meeste sportgerelateerde vragen zinvol is. De kolom "labreferentie" is wat een Nederlands laboratorium als normaal aanhoudt. De kolom "functioneel gebied" vult die aan voor de waarden waar daar voldoende onderbouwing voor is; bij de overige waarden staat er bewust niets, omdat een strakker bereik daar niet hard te maken is.

Waarden als testosteron, de leverwaarden ALT en AST, de omega-3-index, ApoB, lipoproteïne(a), magnesium en creatinekinase voeg je toe wanneer je vraag daar aanleiding voor geeft. Elke waarde heeft in ons register een eigen pagina waarin staat wat hij meet en wanneer hij zinvol is.

Belangrijker dan de lijst zelf: kies bepalingen bij een vraag. Elke bepaling zonder vraag erachter vergroot vooral de kans op een toevalsbevinding die je vervolgens moet uitzoeken.

Kies bepalingen bij een vraag. Elke bepaling zonder vraag erachter vergroot vooral de kans op een toevalsbevinding die je vervolgens moet uitzoeken.

Welke waarden horen bij welke vraag

De basisset is een startpunt. Wat je daar precies bij kiest hangt af van de vraag waarmee je begint, en die vraag is meestal een klacht of een doel. De tabel hieronder koppelt de acht vragen die bij ons het vaakst binnenkomen aan de bepalingen die er iets over zeggen.

Wat er niet in hoeft, is alles wat je uit nieuwsgierigheid zou aankruisen. Een uitgebreid pakket voelt grondiger, en in de praktijk levert het vooral een of twee waarden op die net buiten het bereik vallen zonder dat iemand weet wat ze betekenen. Die ga je vervolgens uitzoeken, meestal met een tweede meting die weer normaal is.

Wat een referentiewaarde eigenlijk is

Een labreferentie is een statistisch begrip. Labs nemen een groep mensen die als gezond gelden, meten de waarde, en noemen het middelste deel van die verdeling normaal. Meestal is dat de middelste 95 procent. Daar volgen twee dingen uit die veel verwarring wegnemen.

Ten eerste valt per definitie ongeveer één op de twintig gezonde mensen buiten het bereik. Een waarde net buiten de grens is daarom vaak niets. Ten tweede is de referentiegroep de doorsnee bevolking van dat gebied, inclusief mensen die weinig bewegen en mensen bij wie iets sluimert dat nog niet is vastgesteld. Normaal betekent dus gebruikelijk, en gebruikelijk is iets anders dan optimaal.

Een functioneel bereik probeert die tweede beperking op te lossen: het kijkt naar de waarde waarbij mensen aantoonbaar beter functioneren of minder risico lopen, in plaats van naar het gemiddelde. Dat werkt alleen als er onderzoek onder ligt dat een uitkomst koppelt aan een waarde. Voor de waarden met een getal in de laatste kolom van de tabel hierboven is dat er. Voor veel andere waarden circuleren er wel functionele bereiken, maar ontbreekt die onderbouwing, en dan houden wij het bewust bij het labbereik plus samenhang. Hoe die redenering precies loopt, staat in het artikel over functionele referentiewaarden.

Bloedonderzoek regelen: wie, waar en wat het kost

Er zijn in Nederland drie routes, en ze verschillen vooral in wie het panel kiest en wie er met je naar de uitslag kijkt.

Heb je klachten, dan is de huisarts de juiste eerste stap, ook los van de verzekering: een arts kan medische oorzaken uitsluiten en gericht doorverwijzen. Wil je zonder klachten weten waar je staat, dan is zelf aanvragen prima mogelijk. De stap voor stap uitleg per route staat in bloedonderzoek zelf regelen.

Twee praktische keuzes maken het verschil. Prikken op locatie wint het van een vingerprik-thuistest, zeker voor ferritine: een buisje uit de arm in een gecertificeerd lab is betrouwbaarder dan een paar druppels uit je vingertop. En kies je bepalingen bij je vraag in plaats van het grootste pakket.

Zorg dat je uitslag bruikbaar is

De waarde van je uitslag wordt grotendeels bepaald voordat er geprikt wordt.

• Prik nuchter en in de ochtend. Veel referentiewaarden gaan uit van een nuchtere ochtendmeting. Water drinken mag gewoon.
• Plan twee tot drie rustige dagen ervoor. Zware training jaagt onder meer je creatinekinase en je ontstekingswaarden op. Een uitslag vlak na een zware sessie meet vooral je training.
• Prik niet vlak na ziekte. Een infectie in de week ervoor verhoogt je hs-CRP en herschrijft daarmee je hele ijzerbeeld. Stel de afname dan één tot twee weken uit.
• Noteer de context. Datum, trainingsblok, slaap en voor vrouwen de cyclusfase. Die aantekeningen maken je volgende meting vergelijkbaar.

Hoe je een uitslag leest: vier regels

De meeste verwarring over bloedwaarden komt voort uit het lezen van één getal in isolatie. Deze vier regels lossen het grootste deel daarvan op.

Regel 1: kijk eerst naar je ontstekingswaarde. hs-CRP is de waarde die andere waarden verkleurt. Ferritine is een acutefase-eiwit, wat betekent dat het stijgt bij ontsteking. Een ferritine van 90 bij een hs-CRP van 6 zegt iets heel anders dan dezelfde 90 bij een hs-CRP van 0,4. Lees je ontstekingswaarde daarom als eerste, en pas daarna de rest.

Regel 2: lees waarden in paren. Nuchtere glucose zegt weinig zonder nuchtere insuline erbij, want een normale glucose die je lichaam met veel insuline overeind houdt is iets anders dan een normale glucose die vanzelf normaal is. Ferritine zegt weinig zonder transferrinesaturatie. TSH zegt weinig zonder fT4. Foliumzuur en B12 lees je samen.

Regel 3: een waarde net buiten de grens is meestal niets, een waarde die beweegt is iets. De grens van een referentiebereik is een afspraak, geen schakelaar. Een verschuiving van 40 naar 25 binnen het normale gebied is informatiever dan een waarde die één punt onder de ondergrens staat en daar al jaren staat.

Regel 4: leg de uitslag naast je klachtenbeeld. Een uitslag die past bij wat je merkt is bruikbaar. Een afwijkende waarde zonder enige klacht is meestal een reden om over drie maanden nog eens te kijken, en zelden een reden om vandaag iets te veranderen.

Hoe die verbanden samen één verhaal worden, werken we uit in samenhang tussen bloedwaarden.

De verbanden die het meest opleveren

Vier combinaties verklaren in de praktijk het grootste deel van de vragen die bij ons binnenkomen.

IJzer en ontsteking

Bij laaggradige ontsteking maakt je lever meer hepcidine, en hepcidine remt de opname van ijzer uit je darm en het vrijgeven van ijzer uit je voorraden. Het gevolg is een ferritine die normaal of zelfs hoog oogt terwijl er functioneel te weinig ijzer beschikbaar is. Transferrinesaturatie laat dat verschil zien. Dit is de reden dat ijzersuppletie soms weinig doet: het probleem zit dan in de ontsteking en niet in de aanvoer.

Glucose en insuline

Insulineresistentie begint jaren voordat je nuchtere glucose de grens raakt. In die periode is de glucose nog normaal omdat de insuline stijgt. Meet je alleen glucose, dan zie je die fase niet. Meet je beide, dan zie je hem wel. HbA1c vult dat aan met het gemiddelde over twee tot drie maanden, waardoor een gunstige ochtend je niet op het verkeerde been zet.

Schildklier en de rest

Je schildklier reageert op wat er verder speelt. Bij een langdurig energietekort, hard trainen met te weinig eten of aanhoudende stress, kan de omzetting van T4 naar het actieve T3 afnemen terwijl de TSH normaal blijft. Een schildklierwaarde die op zichzelf klopt sluit een schildkliergerelateerde klacht daarom niet uit. Meer daarover in schildklierwaarden bij vermoeidheid.

Vitamine D en herstel

Vitamine D is betrokken bij spierfunctie, botopbouw en de regulatie van je immuunsysteem. In Nederland is de status van oktober tot april bij veel mensen laag, en het effect daarvan zie je terug in hoe zwaar een trainingsblok in de winter voelt. Dit is een van de weinige waarden waarbij een streefgebied boven de labgrens goed onderbouwd is.

Je eigen basislijn

Eén meting vertelt je waar je op dat moment stond. Twee metingen vertellen je in welke richting je beweegt, en dat is de informatie waar je iets mee kunt. Een ferritine van 45 betekent iets anders als hij vorig jaar 30 was dan wanneer hij vorig jaar 90 was, terwijl beide keren hetzelfde getal op je uitslag staat.

Praktisch betekent dat: meet dezelfde set, op hetzelfde tijdstip van de dag, in vergelijkbare omstandigheden, met een vast ritme van twee tot vier keer per jaar. Bewaar de uitslagen op één plek en noteer de context erbij. Dat ritme is meer waard dan een groter panel. De uitwerking staat in je eigen basislijn.

Wat bloed niet laat zien

Bloedonderzoek is een momentopname van wat er in je bloed circuleert. Sommige dingen staan er niet in, en dat is goed om te weten voordat je een normale uitslag als geruststelling leest.

• Wat er in je cellen gebeurt. Serummagnesium zegt weinig over je voorraad, omdat je lichaam de bloedwaarde stabiel houdt ten koste van je weefsel.
• Hoe je nacht eruitzag. Herstel, autonome balans en slaapkwaliteit zie je niet in bloed. Daar is HRV een betere ingang voor.
• Je dagritme. Cortisol schommelt over de dag, dus één ochtendwaarde vertelt niet hoe je curve loopt. Zie cortisol meten.
• Je darm. Vertering, barrièrefunctie en microbioom lees je hooguit indirect af, via ontstekings- en voedingsstatuswaarden.

Wanneer dit niet meer bij een coach hoort

Een deel van wat je in bloed kunt zien vraagt om een arts, en dat is geen formaliteit. Ga naar je huisarts wanneer een van deze dingen speelt.

• Een waarde die ver buiten het bereik ligt. Dan gaat het om een factor ernaast, en niet om een paar punten. Een hs-CRP boven de 10, een ferritine boven de 400 zonder verklaring, een HbA1c boven de 48.
• Klachten die niet bij inspanning horen. Onbedoeld gewichtsverlies, aanhoudende koorts, nachtelijk zweten, bloedverlies, pijn op de borst bij inspanning.
• Een afwijking die blijft terugkomen. Twee metingen met drie maanden ertussen die hetzelfde beeld geven vragen om uitzoeken, ook als de waarde maar licht afwijkt.
• Twijfel. Een coach of therapeut duidt en begeleidt. Een diagnose stellen en medische oorzaken uitsluiten is werk voor een arts, en die twee lopen niet door elkaar.

Dat geldt ook andersom: als je huisarts iets vindt en behandelt, dan is dat het spoor dat voorgaat. Wat wij doen komt daarnaast, niet in plaats daarvan.

Vier valkuilen

Het grootste pakket kiezen. Meer bepalingen voelt grondiger en levert vooral toevalsbevindingen op. Bij elke waarde valt ongeveer één op de twintig gezonde mensen buiten het bereik, dus bij dertig bepalingen staan er gemiddeld anderhalve waarde buiten de lijn zonder dat er iets aan de hand is.

Eén waarde najagen. Een ferritine die te laag lijkt, wordt aangevuld zonder naar de ontstekingswaarde te kijken. Werkt de suppletie niet, dan volgt een hogere dosis. De oorzaak zat dan in wat het ijzer vasthield en niet in de aanvoer.

Suppleren zonder nulmeting. Zonder waarde vooraf weet je achteraf niet of er iets veranderd is, en dan blijf je slikken op gevoel. Meet, verander één ding, en meet na drie maanden opnieuw.

Uitslagen van verschillende labs naast elkaar leggen. Methoden en eenheden verschillen per laboratorium, waardoor een verschil tussen twee metingen net zo goed het lab kan zijn als jij. Blijf voor je beloop bij hetzelfde lab.

Wat wij ermee doen

In onze praktijk is bloedonderzoek een vast onderdeel van de intake, en we lezen het met een kPNI-bril: welke systemen staan onder druk, in welke volgorde, en welke waarde verklaart de andere. Die volgorde bepaalt wat we als eerste aanpakken, want een ijzerprobleem dat voortkomt uit ontsteking los je op bij de ontsteking.

Heb je al een uitslag en wil je die geduid hebben zonder traject, dan kan dat via Insight by Design, onze bloedwaarden-app: je uploadt je pdf en krijgt een rapport in gewone taal, met functionele bereiken waar die onderbouwd zijn en samenhang waar dat niet zo is, nagekeken door een therapeut.

Wil je liever iemand die met je meekijkt over een langere periode, dan is een kennismakingsgesprek de manier om te bepalen of dat past.

Verder lezen

De vier artikelen die deze gids uitdiepen:

• Welke bloedwaarden bij aanhoudende vermoeidheid, wanneer moe zijn je aanleiding is.
• Functionele referentiewaarden, als je wilt weten waarom "normaal" niet hetzelfde is als goed.
• Bloedonderzoek zelf regelen, de routes en wat je vooraf regelt.
• Samenhang tussen bloedwaarden, hoe losse getallen één verhaal worden.
• Je eigen basislijn, waarom het beloop meer zegt dan één meting.

Per waarde is er een aparte pagina: ferritine, vitamine D, hs-CRP, nuchtere glucose en insuline, schildklier, testosteron, de omega-3-index, magnesium, ApoB, lipoproteïne(a) en de leverwaarden ALT en AST.

Veelgestelde vragen

Welke bloedwaarden zijn het belangrijkst voor sporters?

Ferritine met transferrinesaturatie, hs-CRP, nuchtere glucose met insuline, vitamine D en een basisbeeld van schildklier en bloedbeeld. Die set dekt de oorzaken die bij sporters het vaakst achter vermoeidheid en achterblijvend herstel zitten. Waarden als testosteron, creatinekinase of de omega-3-index voeg je toe als je vraag daar aanleiding voor geeft.

Kan ik zonder verwijzing bloed laten prikken?

Ja. Je kunt online een panel of losse bepalingen kiezen bij een commerciële aanbieder of bij de prikdienst van een regulier laboratorium, zelf afrekenen en op een priklocatie in de buurt laten prikken. Reken op enkele tientjes voor een compact panel tot ruim boven de honderd euro voor een uitgebreide set. Heb je klachten, ga dan eerst naar de huisarts.

Waarom zegt mijn arts dat alles normaal is terwijl ik me niet goed voel?

Een labreferentie beschrijft wat gebruikelijk is in de bevolking, en het middelste deel van die verdeling heet normaal. Gebruikelijk is iets anders dan optimaal, en een waarde die binnen het bereik van 40 naar 25 is gezakt telt in die logica niet als afwijkend. Daar komt bij dat waarden elkaar beïnvloeden: ontsteking verhoogt ferritine, waardoor een ijzertekort verborgen kan blijven achter een normale uitslag.

Hoe vaak moet ik mijn bloedwaarden laten controleren?

Twee tot vier keer per jaar is voor de meeste mensen genoeg om een beloop te zien. Verander je iets gericht, bijvoorbeeld suppletie bij een laag ferritine, meet dan na drie maanden. Voor waarden die weinig bewegen, zoals lipoproteïne(a), is één keer meten voldoende.

Moet ik nuchter zijn voor bloedonderzoek?

Voor glucose, insuline en het lipidenbeeld wel. Veel referentiewaarden gaan uit van een nuchtere ochtendmeting, dus het is het eenvoudigst om altijd nuchter en in de ochtend te prikken. Water drinken mag. Plan er twee tot drie rustige trainingsdagen voor, en prik niet in de week na een infectie.

Wat is het verschil tussen een labreferentie en een functioneel bereik?

Een labreferentie is statistisch: het middelste deel van de verdeling in een als gezond beschouwde groep. Een functioneel bereik is uitkomstgericht: de waarde waarbij mensen aantoonbaar beter functioneren of minder risico lopen. Dat tweede kan alleen als er onderzoek onder ligt, en dat is voor een beperkt aantal waarden het geval. Bij de rest houden wij het labbereik aan en kijken we naar samenhang en beloop.

Bronnen

• Nederlandse Vereniging voor Klinische Chemie, richtlijnen voor referentie-intervallen en rapportage-eenheden.
• Ganz T. Hepcidin and iron regulation, 10 years later. Blood (2011). Over het verband tussen ontsteking, hepcidine en de beschikbaarheid van ijzer.
• Peeling P et al. Iron status and the athlete. European Journal of Applied Physiology (2008). Over ijzerstatus, training en het effect van belasting op ferritine.
• Holick MF et al. Evaluation, treatment, and prevention of vitamin D deficiency: an Endocrine Society clinical practice guideline. JCEM (2011). Over streefwaarden voor 25-OH-vitamine D.
• Emerging Risk Factors Collaboration. C-reactive protein concentration and risk of coronary heart disease. The Lancet (2010). Over hs-CRP als continue risicomaat binnen het normale gebied.
• Selvin E et al. Glycated hemoglobin and the risk of diabetes and cardiovascular disease in nondiabetic adults. NEJM (2010). Over HbA1c-risico binnen de normaalwaarden.